In geschiedenis kennen we de term standplaatsgebondenheid. Dit betekent dat hoe wij tegen de wereld aankijken en hoe wij gebeurtenissen interpreteren, sterk afhankelijk is van onder andere ons eigen sociaal-culturele kader en onze eigen ervaringen. Dit hangt weer nauw samen met mijn motto ken uzelf.

Een onderzoeker die zich bewust is van zijn eigen referentiekader en de bijbehorende waardeoordelen (deels) kan loslaten, kan kijken met een wijde blik en een open mind. Dat mag wetenschap heten.

De onbevangen nieuwsgierigheid en open blik is echter moeilijk te behouden. Als ik kijk naar de geschiedenis, hebben mensen het zelden prettig gevonden wanneer een andersdenkende opstond. Wanneer we denken in termen als ‘goed’ en ‘fout’, is het heel vervelend wanneer iemand een ander perspectief aandraagt.
Als kind was ik ervan overtuigd dat niemand gek is. Hoe ik daarbij kwam, weet ik niet, want er werd altijd bijzonder sterk veroordeeld in mijn omgeving. Maar het was een kalm innerlijk weten dat nooit afgebrokkeld is, hoeveel tegengas ik ook kreeg. Dit betekent niet dat ik ieder mens begrijp, integendeel. Maar dat ík iemand niet begrijp, maakt de ander niet gek. Elk gedrag heeft een oorzaak en van jongs af aan ben ik geboeid door de eindeloze inventiviteit en innerlijke veerkracht van de mens. Voor mij bestond er alleen effectief en ineffectief gedrag; welk doel wens je te bereiken en brengt je gedrag je daar? Maar iedereen vertelde me altijd dat het zo niet werkte, dus zweeg ik. Ondertussen bleef ik maar lezen, leren en studeren, in de hoop eindelijk te gaan snappen hoe het dan wél werkt. Pas heel veel later stuitte ik op non-dualisme en leerde ik over de wijsheid in sprookjes. Mijn hart ging weer open.

Wanneer Alice in Wonderland verdwaald is, komt ze op een kruising met heel veel wegen. In een boom vlakbij haar zit een Cheshire Cat.
Alice vraagt hem welke weg ze moet nemen, waarop de kat antwoordt dat dit afhankelijk is van waar ze naartoe wil. Maar ze weet niet waar ze naartoe wil, ze weet alleen maar dat ze weg wil van waar ze nu is. En dan spreekt de Cheshire Cat de legendarische woorden: “If you don’t know where you’re going, any road will get you there.”

Als we ons richten op ons doel (en dan bedoel ik niet ‘rijk en succesvol worden’, maar je levensmissie), is het alledaagse geen worsteling meer. We voelen wat bij ons past en wat we los kunnen laten.
Nu klinkt dit mooi, maar dat gaat niet zonder slag of stoot. Het vraagt moed om je eigen visie naar voren te brengen. Een van de fasen in de reis van de held(in) is het sterven en zo voelde het voor mij ook. Ik heb bijna mijn leven lang gezocht naar antwoorden, maar hoe meer ik leerde, des te meer ik besefte dat er bijzonder weinig is dat we echt zeker weten. Maar wat vond ik dat verschrikkelijk om toe te geven, want dat strookte niet met mijn verwachtingen en niet met de eisen die ik vanuit mijn omgeving voelde. Wie studeert, heeft antwoorden, zo hebben we dat afgesproken. Het voelde als falen dat ik na jarenlang naarstig studeren nog steeds geen verklaringen kon geven met bijpassende stelligheid.
Maar ik blijf erbij: alles is een kwestie van perceptie, perspectief, standplaatsgebondenheid. Ook mijn manier van kijken en werken is niets meer of minder dan een manier van kijken die bij sommige mensen zal resoneren. Eén weg van de velen.

Nu zijn er zienswijzen die vrij dwingend overkomen, zo sterk, dat we geloven dat het ‘de waarheid’ is. Het DSM-5 staat er vol van. Labeltjes die ons vrije zicht belemmeren op de persoon achter de diagnose.
Aannames die aan die labeltjes kleven, zoals bijvoorbeeld dat mensen met een Autisme Spectrum Stoornis geen gevoel hebben. Want wat we niet zien, bestaat niet. Hoe wellevend en empathisch is die opvatting eigenlijk? En waar komt toch die drang vandaan om steeds maar weer te focussen op wat iemand niet kan? Van een student uit een andere cultuur hoorde ik dat hij dat best lastig vond aan wonen in Nederland. Hij was het heel anders gewend.
Als counselor heb ik niet de bevoegdheid om diagnoses te stellen en daar heb ik ook allerminst behoefte aan: Psychiatrische Diagnostiek was mijn minst geliefde vak van allemaal, gevolgd door het vak Diagnostiek Persoonlijkheidsstoornissen. Het voelt voor mij als respectloos om de ander te beschouwen als (deels) defect. Naar mijn overtuiging is het veel heilzamer om samen te zoeken naar wat er nodig is om het evenwicht te (her)vinden, in plaats van een etiket op te plakken en symptomen te bestrijden conform een standaard protocol, al dan niet met medicatie.

Jim van Os, hoogleraar psychiatrie en psychiater bij het UMC Utrecht, ontdekte dat diagnoses helemaal geen wetmatigheden zijn. Het zijn slechts hypothesen. Hij heeft gestudeerd in o.a. Nederland, Frankrijk, Groot-Brittanië en Indonesië en stuitte daar op grote verschillen in de geestelijke gezondheidszorg.
“Tot mijn verbijstering bleek de diagnose schizofrenie in Frankrijk iets heel anders in te houden dan in Engeland. Ze hanteren er andere symptomen. Ook de prognose en behandeling verschillen. Een onderzoek onder psychiaters in beide landen bevestigde dit. Ik concludeerde dat de diagnostiek van psychisch lijden wellicht meer te maken heeft met cultuur dan met waardevrije wetenschap. Het maakte mij sceptisch over de op ‘bewijs’ gebaseerde diagnose- en behandelrichtlijnen.”

Wanneer we iemand met bepaalde kenmerken een etiket opplakken, heeft dat een niet te onderschatten diepgaande uitwerking. Ik zie er dagelijks vele jongeren mee worstelen, in een leeftijdsfase waarin ze toch al zo volop bezig zijn met ontdekken wie ze eigenlijk zijn. Van Os betitelt diagnosticeren als “een dubieuze ingreep in de identiteit” en vraagt zich af of we dat recht wel hebben.
Ik vergelijk het met de betovering in sprookjes: een tovenaar spreekt zijn magische woorden en je verandert in een kikker. Pas wanneer je de macht van de tovenaar niet langer boven die van jou stelt, verbreek je de betovering en word je weer mens. Zo gaat het ook met diagnoses: wanneer je daarin meegaat, zet je jezelf vast in de realiteit van iemand anders. En ga maar weer eens vrij leven wanneer je oprecht gelooft dat er iets mis met je is.

“Beter is het om als hulpverlener bij iedereen opnieuw verwonderd vragen te stellen: wat is er gebeurd, waar heb je last van, waar zit je kracht, wat zijn je doelen en wat heb je nodig om die te bereiken? Korte termijn symptoombestrijding is secondair aan het versterken van de weerbaarheid op lange termijn. Help de persoon zijn verhaal te ontwikkelen, inzicht te krijgen in onderliggende kwetsbaarheid en kracht, greep te krijgen op beperkingen en regie te pakken over de behandeling. En nieuwe doelen te formuleren die het leven zin kunnen geven.”

Dit is precies hoe ik als counselor werk: vanuit een eerbied en respect voor de worstelende, zoekende mens. Waar ik mij niet boven plaats, omdat ik het herken en deel, anders deed ik dit werk niet.
Snappen hoe het mechanisme werkt, maakt je echter niet immuun. Dat was ook een hardnekkige misvatting die ik zelf te overwinnen had; als psychosociaal werker mag ik zelf geen problemen meer hebben, anders ben ik niet goed in mijn werk. Weer een voorbeeld van kinderlijk magisch denken, geloven dat je gered kan worden en dan voorgoed ‘veilig’ bent: en ze leefden nog lang en gelukkig.
Je kan nog zo’n briljant natuurkundige zijn, natuurwetten gelden onverminderd nog steeds voor jou. Het gaat er naar mijn opvatting niet om het spel te ontstijgen, het gaat er juist om er vol overgave aan mee te doen. Met vol bewustzijn en veel zelfkennis. En humor, niet te vergeten. Vooral heel veel humor. Want we spelen allemaal in een groot spel dat niets anders is dan wat wij ervan maken. We kunnen het heel serieus nemen en zwaar maken of we kunnen wat lichtvoetiger dansen, spelen. Aan ons de keuze.
Welke visie we ook kiezen, we krijgen gelijk. Dat is het mooie ervan.

Wil je meer lezen van Jim van Os: zie hier het hele artikel waaruit ik geciteerd heb. En als het je aanspreekt wat je leest, kijk en luister dan ook vooral naar dit filmfragment. Dat het bij jou net zo mag resoneren als bij mij.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *